Özgür yazılım konusuna girmek ve konuyu kavramak için bilgisayar ve yazılımla ilgili terimlerin bir kaçına aşina olmak gerekir. Burada en önemli iki nokta vurgulanmıştır.

1- Yazılım

En kolay ve anlaşılır haliyle bir sistemin donanım bileşenleri dışında kalan herşeyine yazılım denir. Bilgisayarın ruhudur. Mantık, Veri, Belge, İnsan ve programdan oluşur. ([1]) Girdilere göre çıktılar verir. Verileri bilgilere dönüştürür. Yazılımda insan boyutu yapanlar ve kullanan olarak ikiye ayrılır.

Kaynak kodundan, exe haline getirilmiş koddan e kullanıcı verilerinden meydana gelir.

2 – Kaynak Kodu

Kaynak kodu yazılımın program diye isimlendirdiğimiz parçasıdır. Bilgisayar komutlarından meydana gelir ve yazılımın mantığını ve mantıksal verilerini gösterir. Diğer programcılar aynı program komutlarını bildiği müddetçe bu kodu matematiksel formülleri yorumlar gibi yorumlayabilirler.

Kaynak kodu programda iki şekilde yer alır:

a- Kapalı kaynak kodu, yazılımın sadece kullanılabilir halinin son kullanıcıya ulaştırıldığı kodlama türüdür. Programda değişiklikler yapılması hemen hemen imkansızdır. Kod anlaşılır değildir.

b- Açık kaynak kodu, ise hem kodlanabilir, hem de kodlanabilirlik ortamının hazır olduğu programlama tipidir. Programda istenilen değişikler yapılabildiği gibi komut dizileri takip edilip mantık ve mantıksal verilere ulaşılabilir.

ÖZGÜR YAZILIM

Özgür yazılımın fikir babası Richard Stallman'dır. 1984 de Unix işletim sisteminin ücretsiz versiyonunu yaratmak için başlattığı çalışmalar GNU projesi (GNU's not UNIX) adında bir organizasyona dönüşmüştür. Bu projeye daha sonra 1985 de yine Stallman'ın kurduğu Serbest Yazılım Kuruluşu (Free Software Foundation-FSF) adlı kuruluş çatı olmuştur. Stallman özgür olmayan yazılımların getirdiği kısıtlamaların yazılım sektörü açısından büyük bir sıkıntı olduğunu düşünmüş ve yazılımların açık kodlu olması gerektiğini savunmuştur. Bazıları bunun bir delilik olduğunu düşünse de o zaman başlattığı bu çalışma bugün yazılım sektörü açısından bir devrim mahiyeti taşımakta ve bu endüstriyi tersine çevirecek bir önem teşkil etmektedir. Bugün dünya devi Microsoft'un en çekindiği rakibi Linux ve Linux yazılımlarıdır.

Özgür yazılımların kodlarının açık olması diğer insanların bu kodları alıp, ufak değişiklikler yapıp tamamen kendi ürünleriymiş gibi göstererek satmasına imkan verebileceğinden bu yazılımların da çeşitli şekillerle lisanslanarak korunması gerekliliğini doğurmuştur. GNU projesinin bu anlamda kullandığı GPL lisansı (GNU Public Licence) bu tür bir lisanstır. İlk versiyonu 1989 da yayınlanan GPL lisansının 1991 de ikinci ve şu anda kullanılan versiyonu oluşturulmuştur. Bu tarihlerde Linus Torvalds da geliştirmekte olduğu Linux çekirdek kodunun .12 versiyonunu GPL lisansı ile lisanslamıştır.

Özgür yazılım adındanda anlaşılacağı gibi özgürlükleri korumaya yönelik bir programlama felsefesidir. İngilizcede “free software” diye ifade edilir. Burada ki free sözcüğü kesinlikle bedava anlamında olmayıp özgür anlamını taşır.

Özgür yazılımın temelinde sosyal bir etik ilkesi vardır. Bu ilkeye göre yazılan her program için;

· Kopyalama

· Dağıtma

· İnceleme

· Değiştirme

· Geliştirme

hakları son kullanıcıya sunulur. Bu etik ilkesini daha açık şekilde ifade edersek;

Her türlü amaç için kullanıcı yazılımı çalıştırma hakkına sahiptir.
Yazılımın nasıl çalıştığını inceleme ve kendi isteklerine göre değiştirme hakkı vardır. Bu yüzden her özgür yazılım açık kaynak kodludur.
Yazılımı bir başkasına verebilir yada istediği gibi dağıtabilir. Yazılımdaki değişiklik yaparsa isteğine göre kendi adınıda programcılar arasına ekleyebilir. Burada ortaya çıkan etik anlayışı ise yazılımdan diğer programcı yada programcıların adını silmemesi gerektiğidir. Programı dağıtırkende herhangi bir kimseye filan bildirmesi gerekmez.
Bunların yanında bu yazılımı ( alacak birilerini bulursa ) para ile geliştirip yada aynen satma hakkınada sahiptir. Kimseden bunun için izin almasıda gerekli değildir.
Bütün bu açık ilkeler beraberinde yazılımın kaynak kodunun açık olması gerektiği gibi bir etiğide yanında barındırır.
Para ile aldığınız yada bedaa edindiğiniz yazılımıda geliştirip satabilirsiniz.
Bütün bunların yanında yazılımı size satanlar yada geliştirenler yazılıma her hangibir ilkesel sınırlama koyuyorsa o yazılım artık özgür yazılım değildir.

ÖZGÜR YAZILIM DAĞITIM KURALLARI

Özgür yazılım konseptinde terimsel anlamda birkaç maddeye açıklık getirmek faydalı olacaktır. Açık kod yazılım (open source software) terimi tam olarak özgür yazılım terimini kapsamamaktadır. Açık kod denilince akla yalnızca yazılımın kaynak koduna erişebilirlik gelmelidir ve lisanslama ile birebir ilgili değildir. Özgür yazılım ise copyleft, GPL ve XFree86 style şeklinde çeşitli lisanslama tekniklerini içermektedir. Açık kod yazılımlar sadece bir geliştirme metodolojisidir.

Yazılımınızı lisanlamak için bu şartları sağlayıp dosyalar arasına yada hepsinin başına bu adresteki 2 sayfalık lisansı yapıştırmanız yeterlidir.

Özgür yazılımlar dağıtılırken bu ilkelerinde kullanıcılara bir şekide ulaştırılması gereklidir. Bu yüzden bazı dağıtım kuralları vardır. Ama bu kurallar kesinlikle temel özgürlükler ile çelişmemeli yada ters düşmemelidir.

Örneğin “ copyleft ” kavramı şu kuralı ifade eder:

“ Programı herhangi bir biçimde dağıtırken kullanıcıların ilkelerde söz edilen temel özgürlükleri sınırlanamaz. “

Programlar kurulum yada sıkıştırma programları ile paketlenirken bazı paketleme kuralları vardır. Bu kurallarda temel özgürlük ilkeleri ile çelişip, ters düşemezler. Yazılımı paket halindede dağıtırken yine bu şekilde dağıtılmasını sağlamalısınız. Dilerseniz istediğiniz gibi paketlersiniz. Burda dağıtırken özgürlükleri sınırlamamak önemlidir.

GNU projesinde ( yani özgür yazılım projesi ) copyleft kuralı kullanılmaktadır. Buradaki amaç herkesin özgürlüklerini yasal çercevede korumaktır.

Bizim ( yani GNU kurucuları büyük ihtimalle RMS Richard M. Stallman ) deneyimimize göre, programları bu yöntemle korumak en uygun yoldur.

Bazen devletlerin koyduğu dıssatım kuralları ve ticaret ambargoları yazılımınızı uluslararası alanda dagıtmanızı engelleyebilir. Ne yazık ki, yazılım geliştirenler bu kural ve yasaları delme özgürlügüne sahip değildirler. Ancak bir programın kullanılış biçimi ile ilgili yasal düzenlemelere karşı gelmek hakları ve görevleridir. Böylece, söz konusu devletlerin yaşama alanı dışında kalan kullanıcıların hakları, olanaklar çerçevesinde, korunmuş olur.

Özgür yazılımdan söz ederken, ``bedava'' veya ``amatör'' gibi sözcökleri kullanmak kimi zaman yanlış anlamalara yol açmaktadır. Özgür yazılımın temelinde para değil özgürlük yattığını unutmamalıyız. Ayrıca yazılım ``korsanlığı'' gibi bazı kavramların GNU felsefesiyle hiçbir ilgisi yoktur.

Başka bir akım acık kaynak (open source) tamlamasını özgür yazılıma benzeyen ancak aynısı olmayan bir kavram için kullanmaya başlamıştır.

Aşağıda ki dağıtım kuralları olmadan ve kaynaklar gösterilmeden bu yazıyı kullanmak GNU ilkelerine aykırıdır. Bu yüzden eklemek zorundayım.

FSF & GNU ile ilgili oneri ve sorulariniz icin gnu@gnu.org adresine Ingilizce olarak basvurabilirsiniz.

Bu sayfa ile ilgili yorumlarinizi lutfen webmasters@www.gnu.org adresine Ingilizce olarak gonderin; diger sorulariniz icin gnu@gnu.org adresini kullanin.

Verbatim copying and distribution of this entire article is permitted in any medium, provided this notice is preserved.

Bu uyarının dökümanda korunması şartı ile dilediğiniz gibi dökümanın dağıtımını yapmakta özgürsünüz.

TÜRKİYE’DE ÖZGÜR YAZILIM : LKD ?

Linux Kullanıcıları Derneği (LKD), 1994 yılında Birinci Türkiye’de İnternet Konferansı’nda ilk defa bir araya gelen özgür yazılım felsefesini özümsemiş bilişim profesyonellerinin attığı temeller üzerine kurulmuştur. 1994’ten 2000 yılı ortasına kadar Türkiye Linux Kullanıcıları Grubu adı ile bir birlik oluşturan Türk özgür yazılım gönüllüleri, çeşitli etkinlikler ile felsefeyi ve bu felsefenin ürünü olan yazılımları tanıtmayı, kullandırmayı ve bu modelde yazılım geliştirilmesini teşvik etmeye çalışmaktadır.
2000 Mayıs ayında başlatılan girişimler ile bir dernek statüsüne kavuşan Türk özgür yazılımcıları, Linux Kullanıcıları Derneği adı ile ilk genel kurullarını Kasım 2001’de gerçekleştirmiştir.

Derneğin 1995 yılından bu yana işlettiği ve http://www.linux.org.tr adresinden erişilebilen web sitesi Türk özgür yazılımcıları için bir buluşma noktası teşkil etmektedir. Aylık 27000 dolayında ziyaretçiye hizmet veren web sitesi üyelerin destekleri ile güncellenmektedir. Yine dernek tarafından işletilen 40GB kapasiteli ftp sitesi, Türkiye’de Linux dağıtımları için ana dağıtım noktası teşkil etmekte ve bir çok yazılımın resmi Türkiye yansısı olarak faaliyet göstermektedir. Yardımlaşma ve ortak çalışma platformu olarak işletilen çeşitli tartışma listeleri üzerinden aylık 1,000,000 dolayında e-posta mesajı dağıtılmakta, isteyerek abone olan kimselere ulaştırılmaktadır.

Türk özgür yazılımcıları, 1994’ten itibaren bir çok sektörel etkinlikte yer almış, çeşitli eğitim seminerleri ve paneller ile başta İnternet Konferansı ve Akademik Bilişim Konferansları olmak üzere bu etkinliklere aktif katılım sağlamıştır. Bu anlamda gerçekleştirilen aktif katılım ile dernek, savunucusu olduğu felsefeyi ve bu felsefenin başarılı örneklerini tanıtmayı ve kullandırmayı amaçlamaktadır.

Yerelleştirme, yeni yazılımların geliştirilmesi, Türkçe belgelemenin sağlanması, düzenli eğitim seminerlerinin ve kısa kursların gerçekleştirilmesi konularında yapılan çalışmalar LKD tarafından koordine edilmekte, bu alanlarda gerçekleştirilen çalışmaların etkinliğinin arttırılması için çaba sarfedilmektedir.

LKD üyeliği, özgür yazılım felsefesine duyulan sempatiyi ya da bağlılığı ifade eder. Bu anlamda, felsefeyi benimseyen herkesi LKD üyesi olmaya, dernek çatısı altında yeni projelerin üretilmesi, gerçekleştirilmesi ve özgür yazılım kullanımının teşvik edilmesi konularında katkı vermeye niyetli herkesi bünyesine kabul eder.

LKD Seminer takvimi

Tarihler seminer.linux.org.tr sitesinden alınmıştır. Site her an güncellenebilir özellik taşıdığından geçerlilikleri yitirebilirler. Bu yüzden güncel tarihlere bu adresten uaşabilirsiniz.

MySQL Veritabanı Sunucusu

Konuşmacı : Doruk Fişek Tarih : 13 Kasım 2002 Saat : 18:30
Yer : Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Kırmızı Salon

SQL'e Giriş

Konuşmacı : Koray Toksöz Tarih : 27 Kasım 2002 Saat : 18:30

Yer : Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Kırmızı Salon

Linux'ta Oyunlar

Konuşmacı : Onur Küçük Tarih : 11 Aralık 2002 Saat : 18:30
Yer : Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Kırmızı Salon

ÖZGÜR YAZILIM HABERLERİ

Aşağıda ki haberler Gelecek.com.tr adresinden alınmıştır. Haberler ve yayın hakları Gelecek A.Ş. şirketine ait olup özetleri yazılmıştır. Gelecek.com.tr sitesinden günlük ve güncel haberlere ulaşabilir dilerseniz e-posta yolu ile haber gönderebilirsiniz.

İsrail Hükümetinden Linux ile İlgili Yasa

Önerilen Yasa Tasarısı Hükümet Kurumlarında Sadece Açık Kodlu Yazılımın Kullanılmasını Zorunlu Kılıyor.Şili, Arjantin, Almanya, Avustralya, Çin, Peru, Kanada, Fransa, İtalya ve şimdi de İsrail...
Pek çok medya kaynağına göre yeni bir yasa taslağı açık kodlu kaynak kullanımını devlet dairelerinde zorunlu kılmayı planlıyor. Söz konusu tasarı devlet dairelerinin ve enstitülerinin sadece açık kodlu yazılımlara dayanan ürünleri satın almalarını öngörüyor.Devlet daireleri bu yasa tasarısına göre eğer açık kodlu yazılıma dayanmayan bir ürün almaları gerekirse bunun için Maliye Bakanlığı'na yazılı olarak gerekçelerini bildirecekler." ( 23 Ekim 2002 www.linux.org.tr )

Qmail ile sınırsız e-posta

Kurum: Collins Jeans
Profil: Collins halen 32 ülkeye giysi ihraç eden, 100 milyon dolarlık ihracat portföyü bulunan ve Rusya pazarının %55'ine sahip bir firmadır
Sorun: Kurum bir DNS servisine ve dış e-posta sunucusuna ihtiyaç duyuyordu.
Çözüm: Gelecek A.Ş tarafından firmadaki Linux'a ayrılan bir sunucu makinesine DNS sistemi kuruldu ve DNS servisi çalışır hale getirildi. Tüm kullanıcıların e-posta hesaplarının tanımlanması için Qmail ve Vpopmail çözümü seçildi. Şimdi Collins kurumunda çalışanlar sorun yaşamaksızın e-posta hesaplarını kullanabiliyorlar.
Kullanılan programlar:Red Hat Linux 7.2, Qinstall V0.2, BIND DNS sunucusu

Eğitim kurumunda Linux seçildi

Kurum: Beykent Üniversitesi
Profil: 1997-1998 akademik ylında eğitim ve öğrenime başlayan üniversitede 4 fakülte, 14 bölüm, 1 yabancı diller yüksek okulu ve 2 enstitütü bulunuyor. Halan üniversitenin 136'sı burslu olmak üzere toplam 1232 öğrencisi, seçkin akademik kadrosu ve dünya standartlarında teknik donanımı var.
Sorun: Güvenilir bir Linux çözümü eksikliği
Çözüm: Gelecek A.Ş tarafından personel ve öğrenciler için e-posta sunucu kuruldu ve ayrı bir makinadan İnternet çıkış hizmeti verilmeye başlandı. İnternet çıkışı için sadece Web'e izin veriliyor. Ayrıca Squid proxy kullanılarak içerik filtrelemesi (content filtering) yapılıyor. Üniversitenin Web ve DNS servislerini çalıştıran ayrı bir sunucu daha var.
Kullanılan programlar:Slackware 7.0, Red Hat 7.0 ve Red Hat 7.1, Sendmail e-posta servisi, Squid proxy

Aynı sunucuda 3 servis

Kurum: AGB Anadolu Ajansı
Sorun: Sisteme yeni bir Linux altyapısı gerekiyordu.
Çözüm: Tüm sistem öncelikle G:Rack 110 üzerine taşındı. Ardından Gelecek Linux ile birlikte Apache web sunucusu kuruldu. Dış dünya ile e-posta bağlantısını tamamlamak için Qmail, dosya aktarımı yapmak için ftp sunucu ve alan adı çözümlemesi için gereken DNS sunucusu sunucular bu güçlü donanım üzerine yerleştirildi.
Kullanılan programlar: Gelecek Linux 1.0, DNS sunucu, Apache web sunucu, FTP sunucu, Qmail e-posta sunucu.

Güvenliği elden bırakmayanlar için Linux

Kurum: İSAM
Profil: İslâm Araştırmaları Merkezi, TDV Mütevelli Heyetine bağlı olarak ilmi araştırmalar yapmak için kuruldu. Halen merkez tarafından bir ansiklopedi ve bir sürekli dergi çıkartılıyor.
Sorun: Merkezde İnternet'e çıkış için genel bir çözüm bulunmuyordu.
Çözüm: İnternet'e çıkış için IP Masquerading servisi kuruldu. Ayrıca Squid proxy sunucusu da hat hızının artması için Linux üzerine yerleştirildi. Bunun yanında iç ağdaki yüzlerce kullanıcıyı korumak amacıyla Linux güvenlik duvarı çözümü sağlandı.
Kullanılan programlar: Red Hat Linux 6.2, Sendmail ve ipchains güvenlik programı

İnternet servis sağlayıcı çözümü Gelecek'ten

Kurum: Maksimum İnternet Servis Sağlayıcısı
Sorun: İnternet servisi verme alanında kapalı kaynak kodlu ve kullanıcı başına lisans gerektiren bir işletim sisteminin satın alınması halinde yarım milyon dolara yakın bir yatırım gerekiyordu.
Çözüm: Linux ve müşteriye özelleşmiş programlar hazırlanarak 3 adet çift işlemcili sunucu kuruldu. Bu sunucular üzerinde halen 250.000'den fazla e-posta hesabı etkin bir şekilde kullanılmaktadır.
Kullanılan programlar: Python, Linux

Nükleer Araştırmalar Merkezi Linux ile hizmet veriyor

Kurum: Çekmece Nükleer Araştırmalar Merkezi
Sorun: Çekmece NAM'ın mevcut İnternet hattını en iyi şekilde kullanabileceği bir işletim sistemi ve İnternet bağlantısını sağlayacağı uygulama yazılımları gerekiyordu.
Çözüm: Gelecek A.Ş tarafından iki ayrı makine üzerinde güvenlik duvarı ile güçlendirilmiş altyapıda NAT (network address translation), e-posta, Apache, Squid ve çeşitli servislere girilmesini yasaklayan Squidguard sistemi kuruldu. Kurum, aynı zamanda Gelecek A.Ş'nin bilim ve eğitim kurumlarına özel çalışmalarından ve fiyat indiriminden de faydalandı ve İnternet bağlantısını daha güvenli ve hızlı bir hale getirdi.
Kullanılan programlar: Squid, Squidguard, Apache, Linux, Qmail

SONUÇ :

Bilim ve Özgür Yazılım

Özgür yazılım konunun başında da ifade ettiğimiz gibi açık kaynak kodlu olarak geliştirilmektedir. Buda ilkleride sözü geçen geliştirme özgürlüğünü yazılımı kullanan herkese sağlar. Ayrıca bu yazılımda ki yanlışların giderilmesine ışık tutar. Tek bir kişinin binlerce sayfa olabilecek bir yazılımda ki hatayı yada verimsizliği bulması elbette imkansız ve gereksizdir. Bu hata ayıklama yada verimi yükseltme işini zaten yazılımı kullananlar yapacaktır. Bu yüzden her özgür yazılım zamanla matematiksel bir bütünlük kazanır. Herşey en kısa yoldan işleme girer ve en kısa zamanda halledilir. Nasıl bir matematik işleminde gereksiz işlem basamakları ile kara tahta doldurulmak istenmezse özgür yazılımıda da bilgisayarın gücü ve zaman harcanmaz olacaktır. Bu ise zaten programcı ve kullanıclara kendiliğinden gelen bir profesyonellik sağlar. Bu profesyonelliği ise programcılar gerek ticari gerek eğlence amaçlı uygularında kullanarak hep daha iyiye giderler.

Bilimsel çalışmlarda kullanılan yazılımlar için gerçekten bulunmaz bir fırsattır. Zira hatasız bir ticari yazılım bulmak gerçekten imkansız gibiyken, özgür yazılım bir matematik denklemi kadar sağlam yapısıyla bu gün bilimin gözdesi olmuştur. Ayrıca güvenlik sistemlerinde ki kullanılabilirliği ise dünyayı daha yaşanılır kılar.

Ticari ve kapalı kaynak kodlu herhangi bir yazılımda ( ticari yazılım özgür yazılımda olabilir ) ne kadar hatanın çıkacağı, kaç ay sonra yeni bir hatanın keşfedileceğini yada yama paketlerinin ne kadar etkili olacağını takvimlere bakarak söylemek zorundayız. Zira hiçbir ticari ve kapaı kodla satış yapan kurum özgür yazılımda ki organik ve esnek yapıya sahip olamaz. Özgür yazılımda çıkacak hata programcı tarafından hemen düzletilir yada eklenmesi gereken bir şey hemen eklenirken, ticari yazılımda bu sadece yazılım geliştiricilerinin insafına kalmıştır.

Peki bizim işimiz yani programcılık bu kadar riskli iken neden özgür yazılım kullanmayalım ki ? Neden olan ve bedava dağıtılan ve geliştirebileceğimiz, derdine deva olabileceğimiz insanlar olduğunu bilerek hala kapalı kodlu yazılımlar ve hataları ile boğuşalım ?

KAYNAKLAR

- [Levy] Steven Levy. 1984. 0-305-19195-2. Anchor/Doubleday. Hackers.

- [Raymond] Eric S. Raymond. 1996. 0-262-68092-0. MIT Press. The New Hacker's Dictionary. 3. baskı.

- [Lundstrom] David E. Lundstrom. 1987. 0-262-62075-8. A Few Good Men From UNIVAC. ``Gerçek Programcılar'' döneminin anekdotal tarihi.

- Yazılım Mühendisliği : Ali ARİFOĞLU, Ali DOĞRU – SAS Yayınları 1. Baskı

İnternet Üzerindeki Kaynak Siteler :

- http://www.gnu.org

- http://www.gelecek.com.tr

- http://www.lkd.org.tr

- http://www.linux.org.tr

- http://www.acikkod.org

[1] Yazılım Mühendisliği : Ali ARİFOĞLU, Ali DOĞRU

S:5 , Yıl : 2001, SAS Yayınları